Goya & Beethoven στο Τελλόγλειο

20/10/2011 - 29/1/2012
To Τελλόγλειο Ίδρυμα συνεχίζοντας τη σειρά των μεγάλων αφιερωμάτων του σε δημιουργούς της σύγχρονης τέχνης που επηρέασαν και εξακολουθούν να επηρεάζουν την καλλιτεχνική δημιουργία, μετά τους Picasso, Miro και Lautrec, οργανώνει την έκθεση ο Goya στο Τελλόγλειο, από 19.10.2011 ως 29.1.2012.
Στην έκθεση αυτή θα παρουσιαστούν πλήρεις τέσσερις σειρές των χαρακτικών του τα Καπρίτσια, τα Δεινά του Πολέμου, οι Παροιμίες, η Ταυρομαχία, που προέρχονται από την Εθνική Πινακοθήκη της Αθήνας. Στα έργα αυτά, 211 χαρακτικά, θα προστεθούν έξι ελαιογραφίες από το Μουσείο Καλών Τεχνών του Bilbao, που θα δίνουν μια εικόνα για την εποχή του και τη θεματογραφία του.
Από το Αρχείο Σπητέρη ένα πολύτιμο υλικό από εφημερίδες και περιοδικά του γαλλικού κυρίως τύπου στον 20ό αι. θα δημιουργήσει το υπόβαθρο για το περιεχόμενο της έκθεσης στο Τελλόγλειο. Ο Goya στο Τελλόγλειο έχει κεντρικό θέμα το έργο του ώριμου καλλιτέχνη, του «πρώτου μοντέρνου ζωγράφου της εποχής μας», ο οποίος μετά την τομή που δημιούργησε στο έργο του η κώφωση αποτυπώνει με ξεχωριστό τρόπο την ανθρώπινη τραγωδία. Πρόκειται δηλαδή για τον Goya των μαύρων ζωγραφιώνστο σπίτι του στο Manzanarès, τον Goya που γνώρισε γενική αναγνώριση για τον τρόπο που με ανελέητο βλέμμα αποτύπωσε την εποχή του, την απάτη, τη διαφθορά, την αδικία, τη μικρότητα, τη βλακεία, τον πόλεμο, τον θάνατο, έναν Goya που γίνεται τραγικά επίκαιρος στις μέρες μας.

Francisco Goya


 The Sleep of Reason Produces Monsters
The Sleep of Reason Produces Monsters

O ύπνος της λογικής γεννά τέρατα
περ.1797-98
Χαρακτικό 21,5 χ15 εκ.
Η φαντασία που εγκαταλείπεται από τη λογική δημιουργεί ανυπόφορα τέρατα,
όταν ενώνεται μαζί της, είναι η μητέρα όλων των τεχνών και η πηγή όλων των θαυμάτων.
(Μουσείο Πράδο, Ισπανία)

Ο εμβληματικός αυτός τίτλος συνόδευε μια από τις πρώτες και πιο εύγλωττες εικόνες της σειράς χαλκογραφιών του Γκόγια που ονομάστηκαν από τον ίδιο τον δημιουργό τους Καπρίτσια.
Ένας άνδρας ντυμένος με ρούχα εποχής, ίσως ο ίδιος ο ζωγράφος, έχει ακουμπήσει πάνω στο γραφείο του, όπου βρίσκονται σκόρπια πινέλα και κοντυλοφόροι, και έχει παραδοθεί στον ύπνο. Ολόγυρά του φτερουγίζουν απειλητικές τερατώδεις νυχτερίδες, πουλιά με γαμψά ράμφη. Ένα απ’ αυτά του έχει αρπάξει τα πινέλα του.
Εικόνα και σχόλιο μας δίνουν το νήμα για να διεισδύσουμε όχι μόνο στον στοχαστικό και εφιαλτικό κόσμο του ζωγράφου αλλά και στην ταραχώδη ατμόσφαιρα μιας ολόκληρης εποχής που χαρακτηρίζεται από ιστορικές ανατροπές και αντιφάσεις.
Διαποτισμένος από τις αρχές του Διαφωτισμού, θαυμαστής των διακηρύξεων και αρχών της Γαλλικής Επανάστασης, ο Γκόγια υποχρεώνεται από την ίδια την επαγγελματική του καταξίωση να υπηρετήσει, ως ζωγράφος της Αυλής του Καρόλου Δ΄ από το 1789, το διεφθαρμένο περιβάλλον ενός θεσμού που μισούσε.
Κι ενώ, ίντριγκες, πάθη, συνωμοσίες βασιλεύουν στην κοινωνία της άρχουσας τάξης, ο ισπανικός λαός υποφέρει από τη φτώχια, τους λιμούς, την αμάθεια, την θρησκοληψία, τη δεισιδαιμονία όπου βρίσκουν πρόσφορο έδαφος για να ευδοκιμήσουν ο φανατισμός του κλήρου και της Ιεράς Εξέτασης, η απάτη, η αποπλάνηση, η πορνεία, η μαγγανεία, η μαγεία.
Όλα «αυτά τα ανθρώπινα πάθη και τις διαστροφές» θέλει να τα καταγγείλει, σύμφωνα με δήλωσή του, ο Γκόγια στις ογδόντα χαλκογραφίες που χαράσσει από το 1793 ως το 1798 και θέτει σε κυκλοφορία το 1799 με τίτλο τα Καπρίτσια.
Καυστική σάτιρα, σαρκασμός, πικρόχολα σχόλια, η τερατόμορφη διαστροφή μπροστά στην αγγελική αθωότητα, η πονηρία πλάι στη βλακεία, η εξαπάτηση που θριαμβεύει πάνω στην ευπιστία, όλα ενσαρκωμένα σε εικόνες και αφηγήσεις με μεγάλη συναισθηματική φόρτιση που καταγγέλλουν την αλήθεια τους άμεσα, ακαριαία.
Τα χαρακτικά του Γκόγια, και ιδιαίτερα τα Καπρίτσια και η Τρέλα, ενέπνευσαν καλλιτέχνες όπως ο Ντελακρουά, ο Βίκτωρ Ουγκώ, ο Μπωντλαίρ, ο Ρεμπώ, ο Οντιλόν Ρεντόν, και διαπότισαν την αισθητική και την ποιητική του Σουρεαλισμού.
«Η μεγάλη αξία του Γκόγια, σημείωνε ο Μπωντλαίρ, συνίσταται στο ότι κάνει το τερατώδες αληθοφανές και πειστικό. Τα τέρατά του είναι όντα οργανικά και «αρμονικά». Κανείς δεν έφτασε ποτέ να κάνει όπως εκείνος το παράλογο δυνατό».
Ο Γκόγια μπορεί να διεκδικήσει τον τίτλο του πρώτου «μοντέρνου» καλλιτέχνη, του πρώτου ανεξάρτητου πνεύματος, που δεν υποτάσσεται στην εξουσία, που επαναστατεί και καταγγέλλει. Ο χρωστήρας και το καλέμι της χάραξης γίνονται όπλα όπως θα συμβεί με τον συμπατριώτη του Πικάσσο ενάμισυ αιώνα αργότερα, όταν ζωγραφίζει την Γκερνίκα (1937).

Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα
Καθηγήτρια Ιστορίας της Τέχνης
Διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης